from moment to moment to moment
7 jaar werken
van Ans Swart (1987 -1994)
Er bestaan in de kosmogonie van de Mayacultuur van het oude Mexico vele legenden over de Quetzalcoatl, de Gevederde Slang, die in zijn naam zowel het aardse als het spirituele verenigt en symbool staat voor het leven zelf. Er bestaat een oeroude symboliek der getallen waarin het getal niet als een kwantiteit (hoeveelheid) maar als een kwaliteit (hoedanig- heid) wordt beschouwd en waarin het getal 7 een zeer bijzondere plaats inneemt. Dit getal wordt zowel goddelijk als maagdelijk genoemd en wel om de unieke positie die het heeft in de reeks van 1 t/m 9. Daarbij is dit getal de som van de getallen 3 en 4. Van oudsher is 3 in deze filosofie uitdrukking van het transcedente, het spirituele, en 4 het symbool van de materie, de aarde.
Wie het werk van Ans Swart met deze twee gegevenheden in het achterhoofd beschouwt, kan niet anders dan getroffen worden door de subtiliteit waarmee zij uitersten met elkaar weet te verenigen en het onzegbare tot uitdrukking brengt. Toch houdt zij zichzelf nauwelijks bezig met het getal en kwam zij eerst in 1991 op haar reis naar Mexico in aanraking met de cultuur der Maya’s waar de Quetzalcoatl zo’n diepe indruk op haar maakte. Alsof zij onbewust zichzelf herkende. Ans Swart, performer, schilderes, action-painter, klankkunstenares. Zij past in elk kader en ontsnapt aan alle. Voor haar is er geen wezenlijk verschil. »Het is het den- ken dat deelt« zegt zij. »Het wezenlijke is één en ondeelbaar, zowel zichtbaar als onzichtbaar, zowel statisch als gelijktijdig dynamisch.« Wie een kader aanbrengt, kadert zichzelf, ontneemt zich het overzicht en mist de essentie. Elke benoeming creëert per definitie afstand tussen het inwezenlijke van de vorm en de vorm die daar uitdrukking van is. Alsof er een grens getrokken wordt tussen bewogenheid en beweging, tussen klank en vibratie. Maar wie voor het eerst met een overzicht van het werk van Ans Swart wordt geconfronteerd zou zich verwonderd kunnen afvragen wat het verband is tussen haar performances en haar schilderijen. Als zij, na een uiterst aktieve performance-periode, in de jaren 90 terugkeert naar het realistische objekt op het ingekaderd doek, lijkt een conclusie dat zij terugvalt en teruggrijpt naar de zekerheid van de conventionele vorm haast onontkoombaar.
Maar juist een oevre dat zulke (schijnbare) tegenstellingen laat zien als bij haar het geval is, dwingt tot verdergaande reflexie dan een alte gemakkelijk oordeel. Deze catalogus geeft een overzicht van haar ontwikkeling van de laatste 7 jaren: 1987-1994
1994 - 7 = Berlijn

Berlijn - 7 = Arnhem

In Arnhem studeerde zij aan de kunstakademie, afdeling Vrij Beeldend, hoofdvak schilderen, en is een van de initiatiefnemers van de manifestatie »Beeldend beweging; moderne dans in relatie tot beeldende kunst« die in 1981 in de akademie wordt gehouden en waarvoor zij mij als gastdocente uitnodigt. Zo ontmoet ik Ans.
We werken met klank, kleur en beweging in één samenhangende impuls waarvan de »stroke of the brush« het onmiddellijke gevolg en de onfeilbare neerslag is. Later zegt zij mij: »Sinds jouw lessen kan ik niet meer eenvoudig voor mijn ezel staan en een compositie op het linnen maken. Door de ruimtelijke klanken bewegingssessies heb je een essentiële verandering in mijn manier van werken teweeg gebracht.«
Natuurlijk was ik het niet die de verandering teweeg bracht. Hoogstens fungeerde ik als »trigger« op het juiste moment waardoor zij de definitieve ommezwaai maakte. Anderen, zoals Anne Walsemann, Ulrike Rosenbach, Kosana Luca, hadden de weg al gebaand.
De belangstelling van Ans voor andere, verwante, kunstvormen hadden haar in kontakt gebracht met het werk van Bob Wilson, Merce Cunningham, Robert Rauschenberg, Bewth.
Het schilderen-alleen benauwt haar. Het is te afstandelijk. Het trekt een niemandsland op tussen haar innerlijke energie en de dynamische lijn die op het doek verschijnt. Alsof zij niet werkelijk betrokken is, te weinig deel uitmaakt van het uiteindelijke werk. De stap naar de performance-vorm is dan de logische consequentie. Zij wil ín het doek zijn, meer nog, identiek zijn aan het schilderij. In haar performances is het de fysieke ruimte die het kader bepaalt, is het de beweging van haar lichaam die de dynamiek aan- brengt, en is het de klank van haar stem die de kleur creëert. Zo verlegt zij het accent van de beperkte ruimte van het doek naar het tijdsapekt van de beweging. »Vanuit de beweging te schilderen, een ontwikkeling die begint in het lichaam. De stem als motor van de beweging en de beweging als motor van het schilderen. Wat mij boeit is het totaal betrokken-zijn, totaal deel- zijn van het schildersproces.« (1987) Steeds centraler komt in haar werk het concept: binnen-buiten. Binnen en buiten, gescheiden en verbonden door de beweging, De beweging als grensvlak, het dynamische gebaar.
Maar ook: binnen en buiten gescheiden door de uitdrukking

die vorm geeft, gescheiden door onzekerheid, gescheiden door de beperking, gescheiden door het denken. Aanvankelijk werkt zij heel letterlijk met dit thema door in de beslotenheid van haar atelier banen papier te beschilderen die zij vervolgens vanaf de dakgoot naar bui- ten hangt. 1981. Maar de idee gaat veel verder en krijgt zijn werkelijke beslag tijdens haar Berlijnse jaar in 1987 met de performance »Ich, die Reise meiner Schwester«. Zij werkt dan vanuit de spiraalvorm, een 7-kringen labyrinth, dat zowel een binnenwaartse als een buitenwaartse beweging toont; een gaan van binnen naar buiten naar binnen. Het wordt een performance in 7 fasen, geïnspireerd door haar eigen verleden wat zij onderscheidt in 7 periodes van innerlijk dwalen en zoeken om tot het eigen centrum te geraken. Zo brengt zij het meest intieme van zichzelf naar buiten en neemt de confrontatie met het publiek in zich op, mee naar haar binnenste. Berlijn zelf is voor haar als de beweging van een spiraal, een grens tussen binnen en buiten. Het is confrontatie, tumult, bezinning. De Berlijnse Muur werpt haar terug op zichzelf wanneer zij schrijft: »Ikzelf ben een muur, de muur tussen hetgeen ik laat zien en hetgeen ik niet laat zien«.
In Berlijn werkt zij met Barbara Heinisch, Egon Schrick, Birgit Ruttkowski, volgt workshops bij Ruth Zapora, Bob Rease, Patricia Bardie, heeft ontmoetingen en uitwisselingen met kunstenaars als Claus Abromeith, Armando, Bärbel Bohley.
Berlijn is als het omspitten van de vruchtbare akker; het brengt het binnenste naar buiten, het onderste naar boven. Het schilderen en de performances wisselen elkaar gedurende deze jaren af als een organische in- en uitademing; beide zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden ook al lijken zij op zichzelf te bestaan. Maar het is als de onnoembare periode tussen elke inen uitademing welke aan beide zin verleent. Tenslotte zijn inen uitademing slechts uitdrukking van deze onnoembare tussenperiode van transcedente werkelijkheid. Zelf zegt zij: »Het gaat mij om de vrijheid. De optimale vrijheid binnen elke gegeven maat. Elke maat geeft in principe precies dezelfde vrijheid. Immers vrijheid is per definitie grenzeloos terwijl maat per definitie begrensd is.«
De gespletenheid van de stad accentueert voor haar het begrip vrijheid. Maar hoe vrijheid tot uit- drukking te brengen, anders dan door heerschappij over de materie.
Het is de relatie tussen idee en vorm. Voor haar is het een uitdaging de vrijheid die zij tijdens de performances ervaart, te transformeren tot eenzelfde vrijheid binnen een vastomrand kader. In deze periode ontstaan o.a. de schilderijen: »Alarmstufe Eins« en »Ich atme noch«.
Maar het is ook precies omgekeerd, want, schrijft zij (oktober 93):

»De performances waren niet alleen bevrijdend voor mij maar meestal ook frustrerend. Pas als het er allemaal niet meer toe doet, zal ik de enige, ware, echte performance kunnen maken. Daarvoor moest ik ook deze strijd aangaan, om dáár uit te komen. De energie van mijn strijd is mijn kracht geworden.« Het is vanuit die kracht dat zij 7 jaar na haar eerste performance de performance als kunstvorm rela- tief stelt en zelfs (tijdelijk) verlaat. In haar dagboek schrijft zij (1990): »De performance is voorbij. Het is niet meer spontaan, impulsief. Het concept zit in mijn hoofd. Het moment waarop dat ontstaat in mijn atelier, het uitbroeden ervan, vind ik veel interessanter dan het daarna nog eens in een performance situatie neer te zetten. Het gaat mij nu veel meer om het proces dan om het produkt.« Het proces van Zijn. Hoe haar eigen stroming te volgen en gelijktijdig die stroming te zijn. »Eén te worden met de omgeving als een kameleon.« Eén te worden met het moment.
Het vraagt om opheffing van de scheiding tussen objekt en subjekt, tussen schilder en schilderij, tussen performer en performance. Als Ans de performance-ruimte van de galerie inruilt voor de ruimte van de wereld en rondtrekt tussen Mexico, Georgië, Engeland (1990- 1992), heeft zij alleen haar performance-ruimte vergroot. De heilige plaatsen die zij in de buitenwereld zoekt, zijn niet anders dan het eeuwige Zelf dat zij binnen zichzelf zoekt. Wat haar op haar reizen fascineert is de verbinding tussen hemel en aarde (Quetzalcuatl, Mexico), waarbij »aarde« voor haar synoniem is voor genot, sensualiteit, materie en hartstocht, terwijl »hemel« de spiritualiteit, vergeestelijking en het gevoel vertegenwoordigt (dagboek-notities januari 1991).

Maar wat is de verbinding tussen hemel en aarde anders dan de hori- zon? En wat is dan die horizon…? Als het publiek niet applaudisseert na een performance die zij n.a.v. haar Georgiëreis presenteert, niet begrijpt wat zij over wil brengen en voorzichtig opmerkt dat zij zich kwetsbaar opstelt, schrijft zij:
«Ik heb er geen moeite mee zo gezien te worden. Tijdens deze momenten (van performance) ben ik een faktor meer dan mijzelf.« Deze »faktor meer« is wat haar gaande houdt en wat haar schijnbaar moeiteloos laat terugkeren naar haar schildersezel, het linnen en het penseel. Alsof er geen verschil is tussen een aardbol en een opgespannen doek... Voor AnsSwart is er nauwelijks verschil. Zij zoekt de buitenkant die binnenkant is die buitenkant is. De onnoembare verbinding die met zijn eigen polen samenvalt. Lijfelijkheid die spiritualiteit uitstraalt.
In onze discussies over de aard van de kunst, over de hoedanigheid, over het overbodige van de gematerialiseerde vorm op den duur wanneer wij in staat zouden zijn onmiddellijk vanuit het hoger men- tale te communiceren, zegt Ans:
»Ik voel dat je helemaal gelijk hebt, dat het zo is, maar zelf heb ik nog de materie nodig. Het aardse. Het moet vorm hebben en aangepakt kunnen worden. Tastbaarheid. Ik heb de aard van een werkpaard. De vorm moet uit mijn handen geboren worden.«
De schelp op het strand is in zijn hoedanigheid zowel vast als vloeibaar. Waar gaat het een over in het ander? Is de schelp de schelp of verwijst de schelp slechts naar de schelp, naar zichzelf? En wat is dan dat zelf? De schelpschilderijen ontstaan in 1992 en vormen het preludium voor de fase van de vaas. Of de vazenserie ook zou zijn ontstaan zonder haar kontakten met het Buddhisme? Zonder haar Tibetaanse Dzogchenleraar Namkhai Norbu Rinpoche wiens teachings zij sinds 1991 volgt? Zonder haar confrontatie met de Vajra-Yoga die zij samen met mij bestudeert? Zonder Theo Poel die haar vraagt een vaas te schilderen… gewoon, een vaas….
Waarschijnlijk hebben al deze uiterlijke coïncidenties dezelfde »trigger«-funktie als mijn workshop destijds in Arnhem. Waar ik toendertijd mede-verantwoordelijk mocht (lijken te) zijn om Ans weg te halen van het conventionele doek, is het Poel die haar lijkt terug te brengen naar datzelfde doek.
En opnieuw: voor Ans Swart maakt het geen verschil. Waar zij zichzelf zocht in de beweging, vindt zij zichzelf terug in de vaas; want een vaas is niets als huid, een subtiele grens tussen binnen en buiten, terwijl dat binnen en buiten gelijktijdig en identiek zijn aan elkaar.
»Ik zoek via de vaasvorm naar mijzelf; er is geen verschil tussen mij en wat buiten mij is«. Alsof hemel en aarde samenvallen en de horizon wordt opgeheven. Of tot horizon versmelten. Onnoembaar.

© Francis Verdonk Ruimtenaar initiatiefneemster en voorzitter van De stichting ConSequentie

Katalogtext from Dr. Karla Bilang, Berlin 2004
(written in German)
**WEER IS MIJN MOEDER

Seven Concepts** Style:

In her art Ans Swart prefers mainly two stylistic forms: the expressive-spontaneous way of painting that is often gesture-like painting connected to performance, and a meditative- abstract way of painting with a spiritual content. In the series »Weather is my mother« she chooses a new path. This is not expressive painting, and yet the working process is carried d by emotions and memories that are being processed through a rational concept and than reproduced geometrically. Also Paul Klee still had expressive tendencies in his abstract fields of colour and linear compositions, and Piet Mondriaan had found his way into the abstract through the geometry of the forms of nature. These two names come immediately to mind, as well as minimalism, but at the same time the work that Ans Swart presents here is very different. Its concrete images could be called coded realism. It has a documentary character as well as a memorial function, both within a coded symbolic form. Maybe signalism would be a term encompassing all aspects, as colour and line as visual elements function as the carriers of signals.

Aspect of time:

During last five years of her life the artist's mother wrote down notes for every day. In this way she added her individual calendar of daily incidents to the general calendar of days of the week, months and years. Doing this she transformed the general into the specific, general time into the time of her own life. Simultaneously she recorded her own lifetime, handing it down to her descendants, albeit without the intent of doing so. But the fact of her death meant the end of the daily entries and added weight and authenticity to them. Suddenly the mother's life could be reconstruc-ted, not only seen from the outside, through her daughter, but through her own eyes and thoughts, available for others to read. Ans Swart carefully read this authentic record and recognized a structure that touched and inspired her: notes about the weather, the family, who came to visit when and how, by bike, car or the no. 11 bus, contact with neighbours and friends, conversations, shopping, went to bed early or late? The meaning of every day events. To offer the experience of real human existence.

The Calendarium:

The events from October 2000 until September 2001 are chosen and arranged as a calendar in months and days. In this way 12 canvasses of equal size (the months), each divided into 30 rectangles (days). The principle of this calendarium is to show time structure on a flat level, time is projected onto the canvas and a succession in time comes to sit side by side. The sequence of time as a characteristic for the fourth dimension (time) is preserved, but transformed during the sequence of horizontal and vertical coordinates.

Weather:

The weather is an important quantity that has always been closely connected to the mother's life. She was raised in Noord Holland, in a rural environment and near the sea, where the weather provides the frame for the course of the day, making each day unique. It also is a good feeling to live and feel connected to the weather. The weather draws people into a connection with cosmic space. The change of the seasons indicates how humankind is living in an ever-changing cosmic context. We experience ourselves as being a part of it, but not at the centre.

For elderly people the weather gains even more importance. They become sensitive to the weather and will not usually leave home during rain or snow. In this way the entries about the weather form the base for the feeling of the whole day. This importance is reflected by Ans Swart's decision to draw the basic colour of the day from the weather. The Dutch word 'weer' not only means 'weather' but also 'again', giving a double meaning to the title 'Weer is mijn moeder'.

Codes and contact:

The structure of the calendar is the visual representation of the mother's entries. In the catalogue presented here both levels have been put side by side: the factual level of the entries - the source material- and the coded level of the artistic representation. Introducing a code gives the entries a universal character. Ans Swart develops a specific biographic art form in which coding generalizes the private. The work gains a greater openness and transparency and offers the viewer space for interaction.

Ans Swart has encoded the original notes. She develops a system based on four visual codes: Colour, line, direction, level (high or low). Colour surface and direction of brush stroke form the code indicating the weather. Lines, their colour and level in the day-rectangle are the code for social contacts. Social contact is a strip determined by colour: the closer family is marked in dark red, the children in red, grandchildren in orange, great-grandchildren in yellow, friends in purple, neighbours in brown, church and community life in ochre, shopping in English red. A warm colourscale has been chosen for the social life, expressing active involvement. The place where the 'social line' crosses the day, indicates the type of contact: lower lines mean a visit, a direct physical contact, a line in the middle means contact by telephone, a conversation and a line in the higher parts (air) means the thought, to have thought of someone.

Interaction:

Interaction with other artists happens for Ans especially during performances. The series of images related to the weather is also an interaction, like relating to another person. The mother delivers the model, the script. With her entries she sets the colour(tone). Ans says, she is the director. As the mother defines the girl's life at the beginning the way it always is), so is she defining the piece of art and its structure at the end of her life (because Ans wants it to be that way). The circle of life between mother and daughter completes itself in this way. The movement is back to its origin, but on a different level.

Living and Dying:

Living and dying and their connection are no strangers to the work of the artist. The teachings of Tibetan Buddhist have strongly influenced her views on these matters. She participated in the Utrecht Festival About Death (1989) with the performance 'Gedoodverfd' which was introduced by a reading of Sogyal Rinpoche. The teaching of Buddhist haven't directly influenced the work 'Weather is my mother', it is not a Buddhist-meditative work as such. But Buddhism has prepared Ans Swart to engage with death, to not deny death, but by accept death as a part of life, and created conditions for her intense and long-term artistic examination of her mother's last year of life.